Türk Ticaret Kanunu (TTK), limited şirketlerin şahıs şirketi özelliklerini de barındırması sebebiyle, ortaklar arasındaki güven ve iş birliği ortamının bozulduğu durumlarda şirketin devamlılığını sağlamak amacıyla ortaklıktan çıkarma (ihraç) müessesesini düzenlemiştir,. Şirket tüzel kişiliğinin, bir ortağı kendi iradesi dışında şirketten ayırabilmesi temel olarak iki yolla mümkündür: Şirket esas sözleşmesinde yer alan hükümlere dayanarak ve haklı sebeplerin varlığı halinde mahkemeye başvurarak.
Aşağıda her iki yöntem için detaylı ve adım adım izlenmesi gereken hukuki süreçler açıklanmıştır.
YÖNTEM 1: Esas Sözleşmeye Dayanarak Şirketten Çıkarma
TTK m. 640/1 ve m. 577/1-l hükümleri uyarınca, şirket esas sözleşmesinde bir ortağın hangi sebeplerle genel kurul kararı ile şirketten çıkarılabileceği önceden düzenlenebilir,. Bu yöntem, dava açmaya gerek kalmaksızın şirketin kendi iç dinamikleriyle ortağı uzaklaştırmasını sağlar.
Adım 1: Esas Sözleşmede Çıkarma Sebeplerinin Belirlenmesi Sözleşmesel çıkarma hakkının kullanılabilmesi için bu hakkın sözleşmede açıkça tanımlanmış olması şarttır. Şirkete hiçbir sebep göstermeden (sebepsiz yere) veya sınırları belli olmayan muğlak ifadelerle ortağı çıkarma hakkı tanınamaz,. Çıkarılma sebepleri objektif nitelikte, kabul edilebilir ve eşit işlem ilkesine uygun olmalıdır. Örneğin; ortağın belirli bir yaşa gelmesi, rekabet yasağını ihlal etmesi, yan edim yükümlülüklerini yerine getirmemesi veya şirket için önemli olan mesleki niteliklerini kaybetmesi gibi sebepler sözleşmeye eklenebilir,. Çıkarma sebepleri kuruluşta belirlenebileceği gibi sonradan genel kurulda oy birliği ile alınacak kararla da sözleşmeye eklenebilir.
Adım 2: Çıkarma Sebebinin Gerçekleşmesi ve Genel Kurulun Toplanması Sözleşmede belirtilen sebeplerden birinin gerçekleşmesi üzerine ortağın çıkarılabilmesi için TTK m. 616/2-f gereğince genel kurul kararı alınması zorunludur. Ortağın çıkarılması kararı genel kurulun devredilemez yetkilerindendir.
Adım 3: Ağırlaştırılmış Nisap ile Genel Kurul Kararının Alınması Çıkarma kararının alınabilmesi için TTK m. 621/1-h uyarınca ağırlaştırılmış çifte nisap aranır. Kararın, "temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun" olumlu oyu ile alınması gerekmektedir,. Önemli bir husus olarak, hakkında çıkarma kararı verilecek olan ilgili ortak da bu oylamada oy kullanma hakkına sahiptir, zira çıkarma kararı kanunda sayılan oydan yoksunluk halleri arasında bulunmamaktadır.
Adım 4: Kararın Noter Aracılığıyla Ortağa Bildirilmesi Alınan genel kurul kararının geçerli olabilmesi ve hüküm ifade edebilmesi için TTK m. 640/2 uyarınca çıkarılan ortağa noter aracılığıyla bildirilmesi emredici bir kuraldır. Şirket sözleşmesinde bildirimin adi yolla yapılacağı veya hiç yapılmayacağı yönünde bir hüküm bulunamaz. Ortağın şirketle olan bağı (ortaklık sıfatı), bu genel kurul kararının kendisine noter aracılığıyla tebliğ edildiği an sona erer,.
Adım 5: Ortağın İptal Davası Açması (Savunma Yolu) Çıkarılan ortak, kararın kendisine noter aracılığıyla tebliğinden itibaren üç aylık hak düşürücü süre içinde şirkete karşı genel kurul kararının iptali davası açabilir,. Mahkeme bu davada sözleşmedeki şartların gerçekleşip gerçekleşmediğini, usule uyulup uyulmadığını ve dürüstlük kuralını inceler,.
YÖNTEM 2: Haklı Sebeplere Dayanarak Dava Yoluyla Çıkarma
Esas sözleşmede çıkarma sebepleri öngörülmemiş olsa dahi, TTK m. 640/3 uyarınca, haklı sebeplerin varlığı halinde şirketin istemi üzerine mahkeme kararıyla ortak şirketten çıkarılabilir,. Bu hak şirket sözleşmesiyle ortadan kaldırılamaz.
Adım 1: Haklı Sebeplerin Tespiti Dava yoluyla çıkarma işlemi için, bizzat ortağın şahsından veya davranışlarından kaynaklanan (sübjektif) ve diğer ortaklar için hukuki ilişkinin sürdürülmesini çekilmez hale getiren sebeplerin bulunması gerekir,. Örneğin; ortağın şirketin sırlarını ifşa etmesi, sadakat borcunu ve rekabet yasağını ihlal etmesi, diğer ortaklara haksız fiilde bulunması, ortaklığın işleyişini sürekli itirazlarla engellemesi veya görevlerini ifa edemeyecek şekilde sürekli hastalığı haklı sebep teşkil edebilir. Şirketin zarar etmesi gibi doğrudan ortağın şahsına dayanmayan durumlar şirketin açacağı ihraç davası için haklı sebep sayılmaz. Ayrıca çıkarma yöntemine, şirketin devamlılığını koruyacak daha hafif bir çözüm bulunamadığı hallerde son çare olarak başvurulmalıdır.
Adım 2: Dava Açılması İçin Genel Kurul Kararı Alınması Şirketin doğrudan dava açma yetkisi yoktur. Mahkemeye başvurulabilmesi için öncelikle şirket genel kurulunun, ortağın çıkarılması talebiyle dava açılması yönünde karar alması gerekir. Bu karar için de TTK m. 621/1-h uyarınca temsil edilen oyların en az üçte ikisi ve esas sermayenin salt çoğunluğu şeklindeki ağırlaştırılmış nisap aranır. Bu kararda, ortağın çıkarılmasına dayanak olan haklı sebeplerin neler olduğunun belirtilmesi gerekir, zira mahkeme sadece kararda belirtilen sebepleri inceleyecektir. Usulüne uygun alınmış bir genel kurul kararı, çıkarma davası için bir dava şartıdır.
Adım 3: Asliye Ticaret Mahkemesinde Davanın Açılması Genel kurul kararının ardından şirket (müdürler aracılığıyla), ilgili ortağa karşı şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesinde çıkarma davası açar,. Bu dava basit yargılama usulüne tabidir.
Adım 4: İhtiyati Tedbir Talep Edilmesi (Kritik Adım) Dava inşai (yenilik doğuran) nitelikte olduğundan, mahkeme kararı kesinleşene kadar ortağın hak ve borçları devam eder. Yargılama sürecinde şirketin zarar görmesini engellemek için mahkemeden, dava süresince ortağın oy hakkı, kâr payı, bilgi alma ve inceleme hakkı ile idare ve temsil yetkisinin dondurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı verilmesi talep edilebilir,.
Adım 5: Mahkeme İncelemesi ve Kararın Kesinleşmesi Mahkeme öncelikle davanın dinlenebilme şartı olan genel kurul kararının usulüne uygun alınıp alınmadığını inceler, ardından esasa girerek haklı sebeplerin varlığını ve çıkarılmanın son çare olup olmadığını değerlendirir. Haklı sebeplerin varlığı ispatlanırsa hâkim ortağın çıkarılmasına karar verir. Ancak ortaklık sıfatı karar verildiği an değil, mahkeme kararının kesinleştiği tarihte sona erer,.
Ortaklıktan Çıkarılmanın Mali Sonucu: Ayrılma Akçesi
Hangi yöntemle olursa olsun şirketten çıkarılan ortağın payı üzerindeki mülkiyet hakkı sona erer. Bunun karşılığında TTK m. 641/1 uyarınca ortak, esas sermaye payının gerçek değerine uyan "ayrılma akçesini" talep hakkına sahip olur.
Ayrılma akçesi borçlusu şirket tüzel kişiliğidir. Gerçek değer hesaplanırken tasfiye bilançosu değil, şirketin varlığını sürdüreceği göz önüne alınarak "yaşayan şirket değeri" (good-will faktörleri, açık/gizli yedekler dikkate alınarak) hesaplanır,,. Esas sözleşme yoluyla çıkarmada ayrılma akçesi hesabında bildirimin ortağa ulaştığı tarih; mahkeme kararıyla çıkarmada ise mahkeme kararına en yakın tarih dikkate alınarak değer tespiti yapılır,.
Ayrılma akçesi, şirketin kullanılabilir özkaynağı varsa, paylar devredilebiliyorsa veya sermaye azaltımına gidilmişse derhal muaccel olur ve ödenir,,. Çıkarılan ortağın bir kusuru olsa dahi, bu durum sırf bir ceza mahiyetinde ayrılma akçesinin değerini azaltmaz; ancak ortağın kusuru şirketi zarara uğratmışsa bu zarar ayrılma akçesinden takas edilebilir,,.